Ο Παύλος Μελάς

Δικαιολογημένα, ο Παύλος Μελάς αποκλήθηκε ο Λόρδος Βύρων του Μακεδονικού Αγώνα. Με το θάνατό του κατάφερε να κάνει την υπόθεση της Μακεδονίας υπόθεση του κάθε Έλληνα. Ήταν τραγική σύμπτωση ότι αυτό επιθυμούσε να κάνει σε ολόκληρη τη σύντομη ζωή του.

Η πορεία του Παύλου ήταν σχεδόν προδιαγεγραμμένη, ειδικά μετά την αποφοίτησή του από τη Σχολή Ευελπίδων, το 1891. Ήταν, όμως, ο γάμος του με την κόρη του μακεδονικής καταγωγής υπουργού Στέφανου Δραγούμη, τη Ναταλία, και η στενή φιλία του με τον αδελφό της Ίωνα, που έστρεψαν τον Παύλο στο χώρο της Μακεδονίας. Ως δραστήριο μέλος της «Εθνικής Εταιρείας» εργάστηκε για την προετοιμασία ανταρτικών σωμάτων το 1896 και πήρε μέρος στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897.

Οι τρεις έξοδοί του στη Μακεδονία το 1904 έχουν περάσει στη σφαίρα του θρύλου. Ο Μελάς εμφανίστηκε ως ένας πραγματικός απόστολος της Ελλάδας. Με φυσική καλοσύνη και ευγένεια, πατριωτισμό που ξεχείλιζε, ευγλωττία, εντυπωσιακό παρουσιαστικό, γενναιόδωρος και καταδεκτικός, τρυφερός με τα παιδιά, πάντα ευσυγκίνητος, κέρδισε όλες τις εντυπώσεις. Οι Μακεδόνες τον λάτρεψαν. Η τελευταία περιοδεία του, το φθινόπωρο του 1904, αποδείχθηκε πραγματικό μαρτύριο. Η βροχή, οι ατυχίες και οι προδοσίες δοκίμασαν την ψυχική και φυσική αντοχή του.

Στις 13 Οκτωβρίου το σώμα του, με οδηγό το Λάκη Πύρζα, ζήτησε καταφύγιο στη Στάτιτσα μετά από πολλές περιπλανήσεις στο Βίτσι. Προδομένος από τον βοεβόδα Μήτρο Βλάχο κυκλώθηκε από τουρκικό απόσπασμα. Σε μια παύση της συμπλοκής βγήκε στην αυλή του καταλύματος. Δέχτηκα ξαφνικά έναν πυροβολισμό, που τον τραυμάτισε θανάσιμα.

Ο θάνατός του και οι περιπέτειες του νεκρού του συγκλόνισαν το πανελλήνιο. Η θυσία του απέδωσε περισσότερους καρπούς από όσους είχε φανταστεί και η μνήμη του επέζησε έκτοτε αλώβητη, ως ενός πραγματικού Αγίου.