Νεότουρκοι. Μακεδονομάχοι και Κομιτατζήδες

Το επιτυχημένο στρατιωτικό πραξικόπημα του Ιουλίου 1908 για την εφαρμογή του Συντάγματος του 1876 έμεινε γνωστό ως η νεοτουρκική επανάσταση. Ήταν η έκφραση μιας νέας γενιάς Τούρκων εκσυγχρονιστών, μορφωμένων στη Δυτική Ευρώπη, εχθρών του απολυταρχισμού, που συνένωσαν τις δυνάμεις τους στο σωματείο «Ένωσις και Πρόοδος». Οι κινήσεις των Νεοτούρκων δεν ήταν άγνωστες στη Μακεδονία.

Η επικράτησή τους άλλαξε εντελώς τα δεδομένα. Από τη μια υπήρξε μια μερίδα των Χριστιανών, που έλπισε σε μια μεταβολή, πίστεψε στα κηρύγματα της ισότητας και της αδελφοσύνης, αγνοώντας τον εθνικό χαρακτήρα του κινήματος. Από την άλλη οι διπλωματικές αρχές και τα κομιτάτα, Ελλήνων και Βουλγάρων, έπρεπε, παρά τις επιφυλάξεις τους, να αναστείλουν την πολεμική δράση τους και να προσπαθήσουν να εκμεταλλευτούν την ελευθερία των ημερών προς όφελός τους.

Με παρότρυνση των ελληνικών προξενικών αρχών μέχρι τα τέλη Ιουλίου 1908, 26 ανταρτικά σώματα υπό την ηγεσία οπλαρχηγών και όχι αξιωματικών του στρατού, παρουσιάστηκαν σε διάφορες πόλεις της Μακεδονίας. Το ίδιο έπραξαν τόσο οι Βούλγαροι, όσο και οι Σέρβοι. Μαζί με τους αντάρτες αμνηστεύτηκαν και μερικές εκατοντάδες ληστοφυγόδικοι κάθε προέλευσης, Αλβανοί κυρίως.

Κατά την εμφάνισή τους τα σώματα γνώρισαν σπάνια υποδοχή από τους αμάχους των πόλεων και των χωριών. Οι πολυάριθμες φωτογραφίες συναδελφωμένων Τούρκων και Ελλήνων, ληστών και διωκτών, πολλαπλασιάστηκαν με τη μορφή επιστολικών δελταρίων και διαφήμισαν το κοινωνικό επίτευγμα των Νεότουρκων αξιωματικών. Ήταν τραγική ειρωνεία, ότι μέσα από αυτόν τον ενθουσιασμό, μέσα από τόσες προσδοκίες, γεννήθηκε η σκληρότερη εθνικιστική πολιτική του τουρκικού κράτους, που εντέλει δυναμίτισε οριστικά τις σχέσεις του με τα βαλκανικά κράτη και διέλυσε την Αυτοκρατορία.