Στα βουνά και τα υψίπεδα της δυτικής Μακεδονίας

Είναι αλήθεια, ότι ο Μακεδονικός Αγώνας ταυτίζεται στη συλλογική μνήμη περισσότερο με τις συγκρούσεις στα ορεινά της δυτικής Μακεδονίας και υπάρχουν πολλοί λόγοι γι’ αυτό. Η περιοχή αυτή συνόρευε με το ελληνικό κράτος και έτσι ήταν πιο εύκολα προσβάσιμη για τα ελληνικά σώματα. Ήταν, επίσης, ο τόπος καταγωγής πολλών εποχιακών και μόνιμων μεταναστών, που μετά από αρκετά χρόνια είτε στη Βουλγαρία, είτε στην Κωνσταντινούπολη, ήθελαν να επηρεάσουν τις πολιτικές και ιδεολογικές εξελίξεις στις ιδιαίτερες πατρίδες τους. Ήταν, τέλος, τόπος ορεινός με παράδοση στη ληστεία και τον αρματολισμό, γεμάτος θερινά βοσκοτόπια και νομάδες, δηλαδή ο πλέον κατάλληλος για άτακτη ένοπλη δράση.

Ο Γερμανός Καραβαγγέλης, Μητροπολίτης Καστοριάς από το 1900 έως το 1907, ήταν αναμφίβολα όχι μόνο η ψυχή, αλλά και βασικός συντονιστής του Αγώνα στην περιοχή, ειδικά πριν το 1904. Κατάφερε με αρκετή διπλωματία και περισσή παλικαριά να συγκροτήσει τοπικές πολιτοφυλακές από αποφασισμένους Μακεδόνες και ν’ αναπτερώσει το φρόνημα των καταπτοημένων οπαδών του Πατριαρχείου.

Είναι δύσκολο να ξεχωρίσει κανείς σε μια περιοχή, που έγιναν πολλές και φονικές μάχες με Τούρκους και Βουλγάρους και ακόμη περισσότερες αψιμαχίες και επιδρομές σε χωριά ποιοί ήταν οι κύριοι πρωταγωνιστές. Οργανωτές σαν τον Γ.Τσόντο και τον Π.Μελά, κρητικά παλικάρια σαν τον Γιάννη Καραβίτη και Παύλο Γύπαρη ή ντόπιοι καπεταναίοι σαν τον Σίμο Αρμενσκιώτη και τον Βαγγέλη Στρεμπενιώτη. Μάλλον, οι πραγματικοί πρωταγωνιστές του Αγώνα ήταν μια αλυσίδα χωριών, το Γέρμα, το Λέχοβο, το Ανταρτικό, το Κρατερό, το Νυμφαίο, το Πισοδέρι και άλλα. Οι κάτοικοί τους, άνδρες και γυναίκες, ήταν αυτοί που εξασφάλισαν κρησφύγετα, εφόδια, νοσηλεία, πληροφορίες, μεταφορικά μέσα, οδηγούς και αγγελιοφόρους. Χωρίς αυτούς τα σώματα είχαν ελάχιστες πιθανότητες επιβίωσης.